Allemaal onbewust asociaal?

‘We zijn het er vast over eens: Nederland wordt er niet gezelliger op.’ Zo stelt Sire, om vervolgens te verkondigen dat we allemaal ‘onbewust asociaal’ zijn. Maar wie zijn ‘we’ precies – en wat wordt bedoeld met ‘asociaal’?

Door Catherine Black

Volgens Sire blokkeren we met onze tassen zitplaatsen in het openbaar vervoer, hebben we onze muziek te hard staan, vervuilen we de straat. Inmiddels heeft ook minister Ter Horst aangekondigd te zullen komen met een Handvest voor verantwoord burgerschap, om een tegenwicht te bieden aan de ‘maatschappelijke verharding’.

Daarnaast blijkt uit de 21-minuten- enquête, die de mening van 80 duizend inwoners van Nederland peilt op tal van maatschappelijk onderwerpen, dat de ‘normen- en waardencrisis’ als grootste zorg wordt ervaren, groter dus dan de financieel-economische crisis. Als belangrijkste kenmerken noemt men de afname van tolerantie en respect en de toename van verbaal geweld. Opvallend is dat de bevolking rond normen en waarden lijkt te polariseren. Citaten in de enquête als ‘racisme lijkt steeds meer te mogen’ staan tegenover ‘steeds meer allochtone criminelen’. Blijkbaar bestaat er overeenstemming dat Nederland er niet gezelliger op wordt, maar zijn we het niet eens over wat de oorzaak is.

Het debat over maatschappelijke verharding is om meerdere redenen vertroebeld. In de eerste plaats omdat een scala aan zeer uiteenlopende onderwerpen eronder geschaard wordt: zwerfafval, criminaliteit onder jongeren, (verbaal) geweld tegen hulpverleners, omgangsvormen in het openbaar vervoer, zinloos geweld en niet te vergeten: hondenpoep. Ten tweede omdat er steevast van wordt uitgegaan dat al deze zaken nieuwe problemen zijn, of in elk geval erger zijn dan vroeger (wanneer ‘vroeger’ precies is blijft vaak in het ongewisse). Ten derde omdat degenen die het hardst over de verharding klagen het zelden hebben over ‘we’ maar over ‘ze’. ‘Ze’ zijn meestal jongeren of allochtonen, maar vooral allochtone jongeren.

Daarnaast is het ondertussen gemeengoed dat er niets aan valt te doen. We lijken geconditioneerd om (verbaal) geweld te verwachten als we iemand aanspreken op zijn gedrag, waarmee de vicieuze cirkel rond is. Je hoeft echter geen cynicus te zijn om bij voorbaat al geen heil te zien in handvesten en reclamecampagnes. Wie denkt werkelijk dat televisiespotjes of stapels papier uit Den Haag waarin wordt uitgespeld hoe een ‘verantwoord burger’ zich dient te gedragen, een verzachtende werking zullen hebben op de maatschappij? De politiek gelooft er zelf ook niet in, getuige het feit dat het antwoord voornamelijk bestaat uit meer repressie – meer en hogere boetes, harder, langer en sneller straffen is het devies.

Dit verraadt het problematische idee dat ten grondslag ligt aan de normen- en waardenoproep: wij zijn in essentie egoïstische individuen aan wie van bovenaf – goedschiks of kwaadschiks – een moraal moet worden opgelegd om ons gedrag in toom te houden. Toch zou het niet verwonderlijk hoeven zijn dat onze capaciteiten voor ellebogenwerk goed ontwikkeld zijn in een maatschappij waarin we onderling steeds harder moeten concurreren om werk, woonruimte of zelfs een zitplaats in het openbaar vervoer. Zeker nu degenen die hun ‘eigen veranwoordelijkheid’ niet nemen en buiten de boot vallen, steeds minder kunnen rekenen op een sociaal vangnet. Bovendien wordt asociaal gedrag ook rijkelijk beloond. Het asociaal gedrag aan de top welteverstaan, zoals die van topmanagers die met gouden handdrukken en bonussen hun zinkende schepen verlaten, maar vele banen in hun kielzog meeslepen.

De gemiddelde Nederlander echter vraagt niet om gouden bergen, maar wenst een ‘egalitaire samenleving’, zo blijkt uit de 21-minuten-enquête. De meerderheid van de bevolking vindt dat de samenleving te veel is gericht op ‘eigen verantwoordelijkheid, materieel succes en prestatie’. Men wil vooral ‘meer solidariteit’. Opvallend genoeg is de bereidheid om anderen bij te staan het grootst bij inwoners van de grote steden en bij jongeren.

Het is daarom onverdraaglijk om de les gelezen te worden door politici die het verharden van de maatschappij zelf tot beleid hebben gemaakt. Aangezien gewone mensen wordt gevraagd langer door te werken om miljarden in banken te laten verdwijnen, is de verklaring dat de sterkeren de zwakkeren helpen (kernpunt van het Handvest voor verantwoord burgerschap) niet alleen een holle frase, maar ook ronduit beledigend.

Een oproep tot ‘respect en verdraagzaamheid’ van politici die medeplichtig zijn aan het klimaat van islamofobie en racisme is niets anders dan hypocriet. Terwijl zij met de vinger wijzen naar Marokkaanse jongeren – die de schuld krijgen voor de teloorgang van hele wijken – hoeven de bezuinigingen op buurthuizen, de gebrekkige investering in onderwijs of de door privatisering verdwenen buslijn niet ter sprake te komen. Evenmin worden de onmenselijke aanpak van vluchtelingen, criminaliserende controles op uitkeringsgerechtigden en het militaire geweld tegen Afghaanse burgers gekarakteriseerd als ‘asociaal’. De zondebokken voor de verharding zijn aangewezen en het systeem dat deze veroorzaakt blijft buiten schot.

Toch is een normen- en waardencampagne hard nodig. Maar dan wel een die gericht is tegen het bewust asociale gedrag van bazen, bankiers en politici.

Aan dit akkoord is niets sociaal

‘Ik heb het gevoel dat ik het van tafel heb kunnen krijgen’, verklaarde FNV-voorzitter Agnes Jongerius over de verhoging van de pensioengerechtigde leeftijd naar 67 jaar. Maar het enige ‘compromis’ uit haar crisisberaad met bazen en kabinet is dat door de Sociaal Economische Raad naar een ‘alternatief’ wordt gekeken. Bovendien maakten Bos en Donner gelijk duidelijk: ‘Dit betekent geen uitstel van het pijnpunt over de AOW-leeftijd’.

Door Bart Griffioen

Het debat over de AOW-leeftijd wordt omgeven door allerlei onwaarheden. Allereerst is er de ‘onbetaalbaarheid’. Maar het prijskaartje van ‘de vergrijzing’ is niet de oorzaak dat het leven alsmaar duurder wordt, en al helemaal niet van de economische crisis. Enerzijds is de arbeidsproductiviteit afgelopen decennia gestegen, waardoor de gemeenschap relatief méér opbrengt en we makkelijker in staat zijn voor ouderen te zorgen. Anderzijds is het onjuist dat in Nederland korter gewerkt wordt dan in andere Europese landen. Ouderen dwingen om langer door te werken is ook hypocriet, want zij worden vaak als eersten ontslagen en komen het moeilijkst weer aan de slag.

Het is krankzinnig dat ouderen langer moeten doorgaan, terwijl de werkloosheid – ook onder jongeren – weer aan het groeien is. In een economie die rationeel zou zijn ingericht zou dat probleem eenvoudig kunnen worden opgelost, door méér banen te creëren en arbeid te verdelen. Bovendien is langer doorwerken ongezond, waardoor oplopende kosten van de gezondheidszorg bezuinigingen op de AOW deels ongedaan maken.

Harrie Verbon, hoogleraar openbare financiën aan de Universiteit van Tilburg, pleit daarom zelfs voor het verlagen van de AOW-leeftijd. Met behoud van opgebouwde rechten, zouden ouderen hierdoor eerder van hun welverdiende pensioen kunnen genieten, terwijl meer ruimte op de arbeidsmarkt ontstaat voor (werkloze) jongeren.

Jongerius had bij de onderhandelingen over de verhoging van de AOW-leeftijd haar eigen speerpunten overeind moeten houden: ‘Het helpt niet, het is oneerlijk en het is onwerkbaar’.

Het ‘financieringstekort’ in Nederland loopt in werkelijkheid op door hele andere factoren – de megabudgetten voor banken, torenhoge militaire uitgaven en maatregelen zoals de verlaging van de winstbelasting.

Ondertussen draagt iemand met een inkomen van 32.000 euro 30 procent af aan de AOW en AWBZ. Maar de topman van Shell met een jaarsalaris van 8,8 miljoen levert een ‘bijdrage’ aan de AOW van 0,1 procent. In plaats van de ene generatie op te zetten tegen de andere, zouden de sterkste schouders de zwaarste lasten moeten dragen.

Ook de andere ingrediënten van het akkoord getuigen van het wensenlijstje van de BV Nederland – van de overeenstemming over loonmatiging (waaronder bevriezing van de ambtenarenlonen) tot beperking van de zorgtoeslag. Hoe kunnen we gezien deze verslechteringen verheugd zijn over de ‘belofte’ van Bos en Balkenende dat er ‘pas in 2011 bezuinigd gaat worden’?

De bond geeft met dit akkoord verworvenheden prijs, zonder ook maar een poging om strijd te leveren. Op dezelfde avond waarop Jongerius in het Catshuis de rechten van arbeiders in de uitverkoop gooide, moest FNV-bestuurder Henk van der Kolk de vakbondskoers uitleggen op een drukbezochte pensioenbijeenkomst in Amsterdam. Toen de woede in de zaal duidelijk werd, keerden het ‘Malieveld’ en ‘Museumplein’ weer in zijn retoriek terug. Wat zullen de aanwezigen hebben gedacht toen ze vlak daarna Jongerius op TV het akkoord zagen presenteren?

Blijkbaar moet worden heruitgevonden waar de kracht van de vakbond ligt. Dat is in ieder geval niet in de politiek van het poldermodel, die afgelopen periode weer te herkennen was in de ‘gezamenlijke crisisbestrijding’ via ‘werktijdverkorting’ en ‘sociale plannen’. Die hebben ontslagen en bezuinigingen niet kunnen voorkomen, zoals onder andere de arbeiders bij DAF hebben ondervonden.

De bond ontleent haar bestaansrecht evenmin aan acties zoals afgelopen maand bij de Tweede Kamer en het CDA-congres, waarbij leden vooral worden opgetrommeld als publiek voor een mediashow richting de politiek. Hier werd de roep van betogers om ‘actie’ door Jongerius consequent omgebogen tot een verzoek aan ‘Den Haag’. Uitgangspunt zouden daarentegen de belangen, eisen en strijdbaarheid van de leden moeten zijn – en die waren bij deze acties en bijeenkomsten wel degelijk hoorbaar.

Daarom is het zaak om bij aanstaande ledenraadplegingen dit akkoord massaal van de hand wijzen. Nieuwe onderhandelingen hebben bovendien pas nut als er weer gewicht in de schaal wordt gelegd – door acties, demonstraties en stakingen, die de bazen en het kabinet onder druk zetten. Dat was de kwaliteit van de massale vakbondsmanifestatie tegen de prepensioenplannen in 2004. Dat is het geluid dat ook te herkennen is bij het personeel van Corus tot TNT. En vooral is het de kracht van de strijd die we in Frankrijk en de rest van Europa zien.

Het is in dat kader een pluspunt dat de FNV de oproep steunt van de Europese vakfederaties om onder de leus ‘Fight the Crisis: Put People First’ op 15 mei in Brussel te demonstreren. Maar de echte uitdaging is om deze boodschap juist naar Nederland te halen, en de strijdbijl op te graven in de diverse bedrijven, kantoren, ziekenhuizen en scholen. Er is geen tijd te verspillen.

Handen af van banen, lonen en pensioenen!

Afgelopen maanden kregen banken van Wouter Bos vele tientallen miljarden. Nu wil het kabinet dat gewone mensen de rekening gaan betalen: bevriezing van de lonen, bezuinigingen op de uitkeringen, verlaging van de pensioenen en een verhoging van de AOW-leeftijd.

Door Maina van der Zwan

Half februari liet het Centraal Planbureau een bom los op Nederland: 3,5 procent krimp in 2009. Tijd dus, volgens Balkenende, voor ‘onorthodoxe maatregelen’. Hij riep alle betrokkenen op om ‘samen met het kabinet de recessie te lijf te gaan’. In die oproep zitten drie leugens verpakt:

1) Deze maatregelen zijn niet onorthodox, maar vormen de hele trukendoos aan neoliberale voorstellen die ze er de afgelopen jaren niet snel genoeg doorheen gedrukt kregen.

2) Van ‘samen’ is absoluut geen sprake. Alle voorstellen zijn in het belang van de BV Nederland en treffen werkenden en gepensioneerden.

3) De maatregelen gaan de recessie niet te lijf. Ze zijn bedoeld om de concurrentiepositie van Nederlandse bedrijven te versterken, zoals uitgedrukt in de strategie van de zogenaamde Lissabon-agenda.

Het doel is om van het bruto nationaal product in Europese landen structureel minder naar lonen, pensioenen en uitkeringen te laten vloeien, en relatief meer naar de winsten van de grote bedrijven en hun grootaandeelhouders. Dit is in de kern waar het al jaren om draait. Maar de storm van economische recessie zet die aanval op sociale verworvenheden nu op scherp.

De nieuwe aanval op onze sociale verworvenheden wordt onderbouwd met retoriek dat ‘pijnlijke maatregelen onvermijdelijk zijn’. Maar de argumenten van bazen en kabinet zijn hypocriet en vals. Het verhogen van de AOW-leeftijd is iets waar vrijwel alle politieke partijen wel wat voor voelen. Argument is dat er door vergrijzing een financieringsprobleem zou ontstaan. Het is een gelegenheidsargument, want financieringsproblemen door de miljarden steun aan banken zijn klaarblijkelijk geen probleem.

Het is ook een onzinargument, want uit de groeiende groep 65-plussers komen ook meer belastinginkomsten. Tekorten, mede veroorzaakt door een verlaagde winstbelasting, steun aan banken en torenhoge oorlogsuitgaven, zouden gefinancierd moeten worden door het belasten van de sterkste schouders, niet door gewone mensen langer te laten werken. Daar komt bij dat de werkloosheid weer oploopt en in de komende periode het niveau van begin jaren tachtig kan bereiken. Het past alleen in de ‘logica’ van marktfundamentalisten om een deel van de maatschappij langer te laten doorwerken, terwijl andere groepen zonder baan blijven zitten.

Dan is er het verhaal van de dreigende verlaging van de pensioenuitkeringen. Maar dit komt neer op rekentrucs. Omdat de regels zijn aangescherpt en de fondsen veel geld hebben verloren op de beurs, zouden ze nu gedwongen worden om hun uitkeringen te verlagen. Dit terwijl ze tientallen miljarden in kas hebben, de uitkeringen gewoon kunnen betalen en tijd genoeg hebben om de verliezen voor toekomstige gepensioneerden weer aan te vullen.

De verborgen agenda is duidelijk. Ten eerste: als grote groepen werknemers hun pensioenaanspraken omlaag zien gaan, zullen ze dit repareren door langer te blijven werken. Dus krijgt Donner via een omweg alsnog zijn zin. Ten tweede, als gepensioeneerden moeten inleveren is het eenvoudige argument van dit kabinet dat de werkenden dat ook moeten – uit ‘solidariteit’.

Solidariteit is zeker wat er nodig is, maar dan wel de andere kant op. Werkenden noch gepensioneerden zouden de prijs moeten betalen voor een crisis waar zij geen schuld aan hebben. Donner zegt dat ‘iedereen’ moet inleveren: ‘De ministerraad is zelf begonnen het eigen salaris op nul te zetten’ want ‘het kan niet zo zijn dat sommigen erop vooruit gaan terwijl anderen alleen maar armer worden’.

Maar dat is precies wat er onder Balkenende en Kok is gebeurd. Terwijl gewone mensen jaarlijks een paar procenten kregen, beloonde de top zichzelf met loonstijgingen van gemiddeld 10 tot 15 procent per jaar (waarbij we de bonussen nog buiten beschouwing laten). Dan is het nogal makkelijk praten over managers die een jaartje een ‘pas op de plaats’ maken. Maar voor mensen die moeite hebben met rondkomen zijn Donners maatregelen een nieuwe aanslag op hun levensstandaard.

De maatregelen zijn een frontale aanval op arbeiders en hun gezinnen. De vraag is wat de linkse oppositie en de vakbeweging doen. Als de top van de FNV vastgeplakt aan de onderhandelingstafel blijft meepolderen komen we niet verder. Sterker: het afsluiten van ‘sociale plannen’ bij ontslagen en het meepuzzelen door arbeidstijdverkorting zonder ook maar enige strijd te leveren voor het behoud van banen is een recept voor meer zelfvertrouwen aan de kant van de bazen, en vertwijfeling aan onze kant.

Ook de SP, die juist aan aanhang binnen de bond heeft gewonnen door de uitverkoop van de PvdA, moet conclusies trekken over de opstelling van het kabinet. De bazen zijn duidelijk op oorlogspad. Dan blijven steken in dat de kabinetsplannen ‘niet verstandig’ zijn zet geen zoden aan de dijk.

Ondertussen komen er wel degelijk meer geluiden los dat terugvechten het beginpunt van ons antwoord moet zijn. De woede die aan het opborrelen is over de crisis moet nu benut en aangezwengeld worden. In landen als Italië, Frankrijk, Griekenland en Ierland hebben ze dat begrepen. Dit is ook wat er in Nederland nodig is.

Op vrijdag 13 maart organiseert de FNV een eerste manifestatie in Den Haag tegen de door het kabinet aangekondigde maatregelen. Vanuit verschillende plaatsen worden bussen georganiseerd. Wil je helpen om het geluid van de IS op die dag te versterken? Mail ons of neem contact op met een van onze afdelingen.

Verantwoordelijke voor sancties in Irak-commissie

Willibrord Davids, die van Balkenende de opdracht heeft gekregen om 'onafhankelijk' onderzoek uit te voeren naar de besluitvorming rond de Irak-oorlog, heeft vandaag namen bekend gemaakt van leden van zijn 'onafhankelijke' commissie.

Naast historicus Cees Fasseur, die er een carrière van heeft gemaakt om met hem bevriende leden van het koningshuis vrij te pleiten van ondemocratisch gedrag op basis van bronnen die alleen voor hem en dat koningshuis zelf controleerbaar zijn, komen we nog een opvallende naam tegen: oud VN-ambassadeur Peter van Walsum, die namens de VN-Veiligheidsraad mede-verantwoordelijk was voor de verwoestende sancties tegen Irak. Deze sancties kostten naar schatting het leven van een half miljoen kinderen en een miljoen volwassenen.

Hieronder een interview (in het Engels) dat Peter van Walsum indertijd gaf aan de kritische journalist John Pilger. Balkenende, hou je vast! Van Walsum komt je opstelling als schoothondje genadeloos blootleggen...

"John Pilger: Why should the civilian population, innocent people, be punished for Saddam's crimes?

Peter van Walsum: It's a difficult problem. You should realise that sanctions are one of the curative measures that the Security Council has at its disposal? And obviously they hurt. They are like a military measure.

JP: But who do they hurt?

PW: Well, this, of course is the problem, but with military action, too, you have the eternal problem of collateral damage.

JP: So an entire nation is collateral damage? Is that correct?

PW: No, I am saying that sanctions have (similar) effects. You understand we have to study this further.

JP: Do you believe that people have human rights no matter where they live or under what system?

PW: Yes.

JP: Doesn't that mean that the sanctions you are imposing are violating the human rights of millions of people?

PW: It's also documented that the Iraqi regime has committed very serious human rights breaches.

JP: There is no doubt about that. But what is the difference in principle between human rights violations committed by the regime and those caused by your committee?

PW: It's a very complex issue Mr Pilger.

JP: What do you say to those who describe sanctions that have caused so many deaths as 'weapons of mass destruction' as lethal as chemical weapons?

PW: I don't think that's a fair comparison.

JP: Aren't the deaths of half a million children mass destruction?

PW: I don't think you can use that argument to convince me. It is about the invasion of Kuwait in 1990.

JP: Let's say the Netherlands was taken over by a Dutch Saddam Hussein, and sanctions were imposed, and the children of Holland started to die like flies. How would you feel about that?

PW: I don't think that's a very fair question. We are talking about a situation which was caused by a government that overran its neighbour, and has weapons of mass destruction.

JP: Then why aren't there sanctions on Israel which occupies much of Palestine and attacks Lebanon almost every day of the week. Why aren't there sanctions on Turkey which has displaced 3 million Kurds and caused the deaths of 30,000 Kurds?

PW: Well, there are many countries that do things that we are not happy with. We can't be everywhere. I repeat it's complex.

JP: How much power does the United States exercise over your committee?

PW: We operate by consensus.

JP: And what if the Americans object?

PW: We don't operate."

Irak: parodie op een farce

De nieuwste manoeuvre van Balkenende om een parlementaire enquête over Irak te omzeilen doet denken aan de film van Woody Allen, waarin hij een rechter ongeveer het volgende toeroept: ‘Dit proces is een aanfluiting. Het is een aanfluiting voor een parodie op een farce over een dubbele aanfluiting van een farce.’

Balkenende en Bos doen alsof ze met dit onderzoek gehoor geven aan de roep om een onderzoek over de politieke besluitvorming rond de Nederlandse steun voor de Irakoorlog. Een roep die de afgelopen weken alleen nog maar sterker werd door onthullingen waaruit bleek dat hoge ambtenaren wel degelijk verregaande voorbereidingen hebben getroffen voor daadwerkelijke militaire deelname aan de oorlog. Maar het aangekondigde onderzoek, geleid door oud-voorzitter van de Hoge Raad Willibrord Davids, is niet bedoeld om de onderste steen boven te halen. In plaats daarvan is het een doorzichtige truc om het parlement buitenspel te zetten.

De onderzoekscommissie, die verder moet gaan bestaan uit ministers van staat die zelf grotendeels afkomstig zijn uit regeringspartijen CDA of de PvdA, krijgt niet de bevoegdheid om de betrokkenen onder ede te horen. Ook kan ze de belangrijke spelers niet dwingen om te getuigen. Een slap aftreksel dus van de parlementaire enquête die er over dit onderwerp al lang had moeten komen.

Zelfs in de nu aangekondigde tandeloze vorm kwam het Irakonderzoek er pas nadat de regeringspartijen absoluut geen enkele andere keus meer hadden. Maar met democratie heeft de instelling van een onderzoekscommissie onder leiding van iemand uit Balkenendes eigen politieke wereld al even weinig te maken als de inval in Irak zelf. ‘Het old boys network moet het straatje van Balkenende gaan schoonvegen’, constateert SP-aanvoerder Agnes Kant terecht. ‘Dit is een ongehoorde obstructie van de parlementaire democratie.’

Zelfs als de commissie serieus werk maakt van haar opdracht, slaagt het kabinet er via deze weg in kostbare tijd voor zichzelf te kopen. Zolang de commissie onderzoek doet kunnen de betrokken ministers alle vragen en alle nieuwe onthullingen rustig doorverwijzen naar een ander loket, zonder in wat voor vorm dan ook verantwoording af te hoeven leggen. En als de PvdA blijft meewerken zoals ze dat tot nu toe doet, zingt Balkenende op deze manier zijn hele regeerperiode uit.

Na alle onderzoeken die er al zijn geweest, in vrijwel elk ander land dat betrokken was bij de Irak-oorlog, kan de uitkomst van het Nederlandse onderzoek in grote lijnen nauwelijks verrassend worden. Nee, er waren geen massavernietingswapens. Nee, Jaap de Hoop Scheffer beschikte niet over een eigen dossier met spijkerharde bewijzen, dat hij toevallig was vergeten te overhandigen aan Colin Powell voor die zijn beruchte speech hield over de ‘smoking gun’. En ja, de Nederlandse regering liep zo vrolijk kwispelend achter de VS aan, dat ze bereid was om elke mogelijke leugen op te hangen die nodig was om maar deel te mogen blijven van de Coalition of the Willing.

Het punt is niet dat er een onderzoekscommissie nodig is om dit boven tafel te krijgen. Het punt is dat ministers gedwongen moeten worden om hierover onder ede verklaringen af te leggen, en vervolgens om af te treden wegens collectieve verantwoordelijkheid voor massamoord.

Lees ook de open brief aan de Tweede Kamer van Openheid over Irak.

Gevestigde politiek mist antwoorden

Terwijl internationaal de beurzen wegzakten door het instorten van de grote zakenbank Lehman Brothers, verliep in Nederland Prinsjesdag alsof er niets aan de hand was. Alleen Wilders creëerde ophef, door weer een sprong verder te gaan in zijn fascistoïde hetze tegen Marokkanen.

Met stralende gezichten en bijpassende hoedjes presenteerden de ministers zoals gebruikelijk hun begroting. Ook Ferry Mingelen toonde het gepaste enthousiasme, en meldde dat de oppositie het wel moeilijk zou krijgen om iets te vinden om te bekritiseren. Die oppositie speelde vervolgens braaf haar voorspelbare rol. De SP en GroenLinks door er – terecht, maar veel te beleefd – op te wijzen dat de koopkracht van ouderen en chronisch zieken er wel degelijk op achteruit gaat. De VVD door te doen alsof de PvdA Nederland aan het omtoveren is in een semi-communistische staatsgeleide economie, terwijl Wouter Bos ondertussen bezig is VVD-beleid door te voeren. Alleen Wilders doorbrak echt de gezelligheid, door als de onwelkome dronken buurman op een verjaardagsfeestje zijn racistische gal te spuwen.

Prinsjesdag is elk jaar een schijnvertoning, maar dit jaar was die parade van lang van tevoren ingestudeerde manoeuvres onder wanstaltige hoofddeksels extra wrang. Want terwijl het kabinet nog altijd volhoudt dat Nederland er economisch fantastisch voorstaat, bereidt het zich ondertussen voor om de gevolgen van een dreigende recessie af te wentelen op het armste deel van Nederland. En onder het mom van ‘een pas op de plaats’, gaat het kabinet ondertussen onverdroten door op de neoliberale ramkoers die onder Balkenende I en II is ingezet.

Laten we even een stapje terug doen van alle goudenkoetserij. Dit zou het jaar worden van het zoet na het zuur. Dat was nodig ook, want in de afgelopen jaren hebben gewone mensen offer na offer moeten brengen voor het gouden kalf van de Nederlandse economie. Terwijl de winsten groeiden en de topsalarissen nog verder stegen, moesten we in het kader van ‘het repareren van het dak terwijl de zon schijnt’ accepteren dat de lonen matig tot niet stegen, publieke voorzieningen werden uitgekleed en de ziektenkosten explodeerden.

Deze zomer werd – zelfs voor wie dat nog niet had geraden – al duidelijk dat het zoet niet kwam. Het CPB berekende namelijk dat in plaats van een koopkrachtstijging voor iedereen een koopkrachtdaling zou plaatsvinden. En nu maakt Wouter Bos mooie sier met de bewering dat hij die koopkrachtdaling heeft weten weg te poetsen. Als de uitdrukking ‘sigaar uit eigen doos’ nog niet had bestaan, had ze voor deze gelegenheid moeten worden bedacht. Maar misschien zou het beter zijn te spreken over een klapsigaar uit eigen doos. Want de beperking van belastingteruggave over ziektekosten en de afschaffing van uitkeringen voor jonge gehandicapten kunnen volgens het NIBUD voor ouderen en ernstig zieken leiden tot koopkrachtsverlies tot 3 procent.

Ondertussen zet het kabinet langzaam maar zeker de stappen die nodig zijn voor de invoering van de maatregelen die TNT-ontslagkoning Bakker in zijn rapport heeft uitgestippeld. De Nederlandse werkgevers – die van die topsalarissen, optiebonussen en gouden handdrukken bij vervroegde uittreding – zien een toekomst voor zich waarin ouderen doorwerken na hun 65-ste en werklozen met dwang aan het werk worden gezet, of met een bijstandsuitkering direct onder de armoedegrens mogen verdwijnen. De afschaffing van de WW-premie lijkt een leuk kadootje, maar is in werkelijkheid gewoon één van de stapjes in de richting van deze ondernemersdroom. En als de vakbonden ook nog eens in ruil de looneisen tot onder de inflatie drukken, gaan werkende mensen daar zelfs op de kortste termijn niet op vooruit.

Terwijl ze netjes glimlachen naar de camera bereiden Balkenende en Bos zich voor om de financiële crisis af te wentelen op werkende mensen en de armen. Het gebrek aan antwoorden hierop vanuit de gevestigde politiek zorgt ervoor dat Wilders en Verdonk kunnen weglopen met de frustraties. De Volkskrant kopt vandaag naar aanleiding van de kredietcrisis openlijk over een ‘implosie van het kapitalisme’. Daarmee blijkt één deel van de socialistische politiek relevanter dan ooit. Maar de andere helft van die politiek, de klassenstrijd, wordt tot nu toe vooral door rechts gevoerd. Daar moeten we verandering in brengen.

Bakker legt basis verdere afbraak

Bos en Balkenende hebben de discussie over de toekomst van de arbeidsverhoudingen in Nederland uit handen gelegd aan een liberale extremist, die bij zijn eigen bedrijf TNT elfduizend mensen op straat zet. Dus verrassend was het niet dat die vervolgens is gekomen met een plan dat weinig heel laat van de rechten van werkenden.

Door Pepijn Brandon

Het uitkleden van de ontslagbescherming, het thema waarvoor de Commissie-Bakker in eerste instantie was aangesteld, gaat in het eindrapport dat gisteren verscheen gedeeltelijk in de koelkast (maar zeker niet helemaal!). Het advies van Bakker: begin de aanval op een aantal andere terreinen, waarop de regeringspartijen het makkelijker eens kunnen worden.

Het rapport is ingekleed als mannier om meer mensen aan de slag te helpen. Maar de fictieve 600 duizend nieuwe banen zijn niets meer dan een worst om een serie verslechteringen aantrekkelijk te laten lijken. Terwijl de commissie puntsgewijs aangeeft waar aan de rechten van werknemers moet worden gesleuteld (langer doorwerken, afschaffing van de WW-uitkering), laat ze het ontstaan van die nieuwe arbeidsplaatsen over aan de werking van de markt en de welwillendheid van de bazen.

Alle plannen worden gerechtvaardigd door te wijzen op de vergrijzing. Al sinds het eerste kabinet-Balkenende wordt elke verslechtering op die manier onderbouwd, maar het spook van de vergrijzing is nog nooit zo groot en dreigend geweest als bij Bakker. De verzorgingsstaat zou bezwijken onder de druk van een steeds ouder wordende bevolking, waarvoor steeds minder werkenden de kosten zouden moeten dragen. Maar Bakker ‘vergeet’ voor het gemak dat steeds minder werkenden ook daadwerkelijk meer opbrengen. De toename van de arbeidsproductiviteit, en daarmee van de totale te verdelen rijkdom, gaat nog altijd veel sneller dan de vergrijzing. Er is geen enkele reden waarom in het rijke Nederland niet meer bejaarden van hun pensioen en een goede gezondheidszorg zouden kunnen gaan genieten.

Bovendien zullen de maatregelen die Bakker voorstelt er helemaal niet toe leiden dat structureel minder mensen werkloos raken. Ze zijn vooral bedoeld om de greep van de werkgevers op de arbeidsmarkt te vergroten. De pensioenleeftijd verhogen tot 67 jaar, mensen die een half jaar lang een uitkering hebben gehad via de gemeentes dwingen elk beschikbaar werk te aanvaarden, jongeren snel en gericht de arbeidsmarkt opsturen tegen minder loon: dat alles zal de concurrentie vooral aan de onderkant van de arbeidsmarkt vergroten. Dwang is daarbij het toverwoord, want ‘de tijd van vrijblijvendheid is voorbij’, aldus de commissie.

Maar voor de werkgevers is er vrijblijvendheid alom. Zij moeten ‘gestimuleerd’ worden om mensen aan het werk te houden. Daarmee is het advies van Bakker terug te voeren tot het kernpunt van de neoliberale lissabonagenda: de winstgevendheid van Europese bedrijven vergroten door de onderkant van de arbeidsmarkt open te breken. In plaats van stabiele werkgelegenheid zal het effect een harmonica-werking zijn: in periodes van groei kunnen de bazen putten uit grote poel van vrij beschikbare arbeidskrachten. En als de groei tegenvalt, kunnen ze net zo makkelijk weer van hun personeel af.

Niet vreemd dus, dat VNO-NCW het plan ‘aansprekend’ vindt. Het kabinet, inclusief de PvdA, ziet er een mogelijkheid in om de vastgelopen neoliberale ‘hervormingsagenda’ weer in gang te zetten. Grote delen van de oppositie, inclusief D66 en zelfs GroenLinks, zijn het met de liberale hoofdlijnen eens, maar vinden dat de maatregelen zelfs nog verder zouden moeten gaan. Wilders is ertegen omdat Bakker niet zegt dat alle problemen in Nederland door de buitenlanders komen. Maar in zijn eigen economische programma stelt hij vrijwel hetzelfde voor als Bakker. Alleen de SP hekelt het rapport als ‘een blauwdruk voor het ontmantelen van werknemersrechten’.

Daarmee is ook meteen duidelijk dat het geen zin heeft om naar de Tweede Kamer te kijken om de scherpe randjes van de voorstellen weg te slijpen. Net als de afwenteling van de aanval op het prepensioen van Balkenende en Zalm, de afwijzing van de Europese Grondwet en het omkeren van de privatiseringsgolf zal het antwoord ook nu vanuit werkende mensen zelf moeten komen. De conclusies van de Commissie Bakker zullen doorklinken in alle komende aanvallen vanuit het kabinett. We kunnen ons schrapzetten voor een nieuwe confrontatie.

Crisisberichten en aantrekkend verzet

Met de val van de Amerikaanse zakenbank Bear Stearns bereikte de paniek over de kredietcrisis afgelopen maand een nieuw hoogtepunt. Commentatoren vrezen dat het hele financiële systeem op de rand staat van een crisis zoals in de jaren dertig. Alan Greenspan, voormalig hoofd van de Amerikaanse centrale bank, verklaarde: ‘De huidige crisis zal met terugwerkende kracht waarschijnlijk worden gezien als de ernstigste sinds de Tweede Wereldoorlog.’

Door Bart Griffioen

Commentatoren lijken het er inmiddels over eens dat de ‘uiteenspattende zeepbel’ lang en pijnlijk gaat worden. Maar wat betekent dat voor Nederland? Tot op heden blijft de onzekerheid beperkt vanwege de groeicijfers. Heel 2007 kwam uit op 3,5 procent, voor 2008 meldt het CPB 2,25 procent. Maar je hoeft geen deskundige te zijn om te begrijpen dat een langdurige crisis in een supermacht als de VS van grote impact zal zijn op de rest van het raderwerk. Dat weten Balkenende en Bos ook.

Nederlandse banken, verzekeraars en pensioenfondsen hebben grote investeringen in de Amerikaanse economie. Pensioenconsultant Mercer meldde dat van één op de drie Nederlandse fondsen de financiële buffers te laag zouden zijn. Een verdieping van de crisis zou premieverhogingen met zich kunnen meebrengen. Volgens de NRC is het probleem van inflatie – aangejaagd door de economische groei in China en India – nog nijpender voor de pensioenfondsen. Inflatie zorgt op lange termijn voor een gestage uitholling van het pensioenkapitaal van werknemers. Daarnaast kan ook teruglopend ‘consumentenvertrouwen’ zorgen voor een vertraging van groei.

Niet iedereen hoeft zich op dezelfde manier zorgen te maken over een naderende crisis. Volgens Het Financieele Dagblad hebben grote Nederlandse beursgenoteerde bedrijven zoals Akzo Nobel, Philips en Fortis in 2007 recordwinsten behaald. Gezamenlijk verdienden de AEX-bedrijven 78 miljard euro, bijna een kwart meer dan het jaar daarvoor. Vanwege de winstniveaus zijn de bedrijven in staat om recordbedragen uit te keren aan hun aandeelhouders. Vorig jaar liepen die op tot bijna 46 miljard euro. Toch is ook bazenorganisatie VNO-NCW ontevreden. Voorzitter Wientjes wil dat Balkenende IV Nederland ‘ondernemersvriendelijker’ maakt, maar klaagde begin dit jaar over de traagheid waarmee dat onder deze regering zou gebeuren.

Het is de onzekerheid bij velen over de financiële chaos op mondiaal niveau, die de verbittering over economische ongelijkheid aan het thuisfront diepe wortels geeft. Sinds zijn aantreden heeft Balkenende IV een dieptepunt bereikt in zijn populariteit. Volgens het Nationale Kiezersonderzoek (NKO) is slechts 13 procent van de bevolking tevreden met het regeringsbeleid. Volgens NKO is de tevredenheid nog nooit zo laag geweest. Het is nauwelijks voorstelbaar, maar de voorgaande impopulaire kabinetten-Balkenende scoorden drie keer zo hoog.

De verbittering over het kabinetsbeleid staat niet los van de rol van de PvdA. Een partij die de belangen van gewone mensen zegt te vertegenwoordigen, regeert en bezuinigt mee. Een onderzoek van EénVandaag geeft aan dat PvdA-ministers Bos en Vogelaar het minste vertrouwen genieten. Dat de linkse oppositiepartijen dit kabinet verwijten ‘geen visie en ambitie’ te tonen, raakt niet helemaal de kern. Dergelijke kritiek houdt de dominante koers van deze regering buiten schot. Het beleid van Balkenende IV wordt door dezelfde neoliberale dogma’s gestuurd als zijn vorige kabinetten – flexibilisering van de arbeidsmarkt, liberalisering van publieke diensten, langer en harder doorwerken. Het is tegen die agenda dat verzet zich zou moeten richten.

Het groeiende aantal vakbondsacties van de afgelopen weken laat zien dat in meerdere sectoren het geduld begint op te raken over het uitblijven van verbeteringen. En die actiebereidheid levert ook iets op. Na vier weken staken boekten arbeiders in de kleinmetaal uiteindelijk een resultaat waarmee hun koopkracht vooruitgaat. Voor de grootste sector van Nederland – circa 400 duizend werknemers – was het een historisch lange staking. Schoonmakers wisten na maandenlang actievoeren hun looneis voor 10 euro per uur binnen te slepen. Tegelijkertijd haalden de politiebonden na een maandenlange campagne een salarisverhoging binnen. Een zekere spin-off van dat resultaat was onder andere te zien aan de staking van leraren in Den Haag, die niet wilden wachten op het ‘polder-overleg’ tussen de AOb en minister Plasterk. Tevens voerden verpleegkundigen actie voor loonsverhoging en sloot postkantoorpersoneel twee uur de kantoren uit protest tegen het opdoeken van 250 filialen.

De komende gevechten vereisen een links dat het verzet helpt richten tegen de vrijemarktlogica als zodanig, met een socialistisch alternatief als uitgangspunt waarin de belangen van de meerderheid voor het winstbejag van de elite gaan. Waarin de bijna 1 miljoen euro die Nederland dagelijks in een misdadige oorlog pompt, gaat worden besteed aan onderwijs, gezondheidszorg, openbaar vervoer, hulpverlening en kinderopvang. Of die fundamentele veranderingen gestalte krijgen wordt niet bepaald door wie dit zeggen te beloven in de Kamer of aan de onderhandelingstafel. Dat zal afhangen van vertrouwen op eigen kracht en de sociale pressie die wordt gemobiliseerd in de bedrijven, scholen, ziekenhuizen en op straat.

Lees een uitgebreidere versie van dit artikel in het nieuwste nummer van de Socialist

Balkenende moet omver

Maar liefst 45 procent van de Nederlanders vindt dat het kabinet-Balkenende nog dit jaar zou moeten vallen. Dat blijkt uit een peiling van Maurice de Hond.

Volgens de peiling wil maar 38 procent dat het kabinet de rit uitzit, tot 2011. Alleen kiezers van de Christen Unie hopen in grote meerderheid dat het kabinet blijft. Onder CDA- en PvdA-kiezers is dit een kleine meerderheid (respectievelijk 53 en 55 procent). Zowel onder de kiezers van de rechtse oppositiepartijen (VVD en PVV) als onder de linkse kiezers hoopt de meerderheid op een snelle val van het kabinet. Misschien is het een idee om te peilen hoeveel mensen ook bereid zouden zijn een handje te helpen om Balkenende te laten struikelen. Wie weet kan daar nog iets moois uit voortkomen.

Ook met de PvdA een neoliberaal kabinet

Balkenende presenteerde zijn regering een jaar geleden als verzoenings-kabinet. Maar Donners uitspraken over het ontslagrecht en de pensioenleeftijd laten zien dat de neoliberale agenda van Balkenende ook met de PvdA in het kabinet nog altijd doorklinkt.

De plannen van Donner om het ontslagrecht drastisch in te perken leidden in het vorig najaar tot groot protest. Op een manifestatie in Rotterdam, die het startschot van een grotere campagne zou worden, verwachtten de bonden zelfs rond de dertigduizend mensen. Maar de manifestatie werd afgelast. Onder druk van het protest sprak de PvdA-fractie in de Tweede Kamer zich uit tegen de plannen, en zette daardoor de verhoudingen in het kabinet onder druk. Er werd besloten tot een compromis, en er werd een commissie ingesteld die in juni dit jaar komt met een advies over de toekomst van het ontslagrecht.

De vakbondsleiding en de PvdA vierden dit als een overwinning, maar een volledige nederlaag voor Donners ontslagplannen was het duidelijk niet. Donners uitspraken in een interview met De Pers eind februari laten dat zien. In dat interview zei hij onder andere dat hij zich niet kan voorstellen dat de commissie komt met een voorstel waarin de ontslagbescherming volledig in tact zal blijven. Ook zei hij dat als de PvdA en andere partijen vervolgens niet akkoord zou gaan, zij moeten ‘aangeven hoe ze in de verzorgingsstaat willen snijden.’

De keuze die Donner voorlegt is typerend voor de lijn die sinds het eerste kabinet-Balkenende is gevoerd. Dat er verslechteringen moeten worden doorgevoerd staat vast, de enige vraag is hoe die er moeten komen. Als argument wordt de vergrijzing aangevoerd, die bezuinigingen en langer werken tot een soort natuurwet maken. In hetzelfde interview stelt Donner dan ook dat hij eigenlijk zou willen dat mensen tot hun zeventigste blijven werken.

In werkelijkheid berusten de bezuinigingen op een politieke keuze. Want tegenover de vergrijzing staat de enorme groei van de economie in de afgelopen decennia. Die groei zou gebruikt kunnen worden om maatregelen tegen de vergrijzing te bekostigen. Maar in plaats daarvan verlaagt de regering de winstbelasting, en laat ze topmanagers wegkomen met jaar na jaar stijgende inkomens. Wat Balkenende I tot en met IV tot nu toe in werkelijkheid hebben gedaan is niet het oplossen van problemen rond de vergrijzing, maar het herverdelen van inkomen van arm naar rijk.

Het grootste verschil van het afgelopen jaar is dat de PvdA nu medeverantwoordelijkheid draagt voor dit project, zelfs al probeert die partij dat soms te camoufleren. De uitspraken van Donner leidden tot een voorspelbare snauw van de PvdA-fractie. Dat kon ook moeilijk anders. In de week ervoor had de FNV aangekaart dat het kabinet, ondanks de aanwezigheid van de PvdA, geen oor heeft voor de eisen van de vakbeweging. Jan Marijnissen kondigde in hetzelfde weekend aan dat de SP het offensief op zal zoeken tegen het kabinet.

De hardheid die de PvdA op dit punt onder grote druk laat zien is dan ook voor een groot deel symbolisch. Want over de basis van het beleid zijn de PvdA-fractie en minister Donner het eens. In de komende periode zullen we een beweging nodig hebben die het kabinet dwingt om de ontslagplannen volledig van tafel te halen, maar ook doorgaat om de neoliberale prioriteiten als zodanig op de helling te zetten.