Debatten in Die Linke

Vorig jaar brak Die Linke in Duitsland in twee regionale verkiezingen door. Partijleider Oskar Lafontaine stelde in mei nog in Der Spiegel dat Die Linke als doel heeft ‘het kapitalisme omver te werpen’. Volkhard Mosler, voorzitter van de afdeling in Frankfurt, sprak met ons over de uitdagingen van de nieuwe partij.

Door Hans Lammers

Binnen Die Linke is een debat gaande over wat onder de ‘omverwerping van het kapitalisme’ moet worden verstaan. Het standpunt van de partij is op dit moment dat deze omverwerping moet beginnen met de regulering van internationale financiële markten en het democratiseren van de economie, waarbij de werknemers grotere zeggenschap krijgen in de bedrijven.

Wat mensen verenigt in Die Linke is de onvrede over Hartz IV. Dit bezuinigingsprogramma werd in 2003 doorgevoerd door de toenmalige regeringscoalitie van de SPD en de Groenen onder leiding van Schröder. Het hield onder meer de verlaging in van de maandelijkse WW-uitkering voor langdurig werklozen. Het programma van Die Linke stelt dan ook dat Hartz IV moet worden afgeschaft. Verder stelt de partij dat 65 jaar als pensioengerechtigde leeftijd moet worden geherintroduceerd. In 2007 verhoogde de regering deze namelijk naar 67 jaar. De partij vindt verder dat het Duitse leger zich moet terugtrekken uit Afghanistan, dat er een minimumloon moet komen van 10 euro en er een jaarlijks sociaal investeringsprogramma moet starten van 100 miljard euro.

Mosler legt uit dat er drie stromingen te onderscheiden zijn binnen Die Linke. Er is de conservatieve stroming die na de verkiezingen in november een coalitie met de Groenen en de SPD wil vormen. Mosler: ‘Dit wordt niet openlijk uitgesproken maar zo wordt er wel door hen gedacht. Met name door de Oost-Duitse tak van de partij. Dat deel heeft nog nooit verandering van onderaf als startpunt genomen.’

Dan is er een linkse stroming waarin veel vakbondsactivisten zitten. Deze vormt de meerderheid binnen de partij: ‘Dit deel spreekt over hoe de arbeidersklasse de wereld kan veranderen. De vraag over staatsmacht wordt echter vermeden. Hier wordt gesteld dat we niet nu moeten gaan voor staatsmacht, maar dat eerst de krachtsverhoudingen moeten veranderen in het voordeel van de arbeidsklasse.’

Mosler rekent zichzelf tot een kleinere revolutionaire stroming. ‘Die stelt dat we nooit in de regering moeten gaan zolang de burgerlijke staat bestaat, maar dat we wel in het parlement moeten zitten om de geheimen van de rijken te onthullen en om een platform te bieden voor de strijd van de arbeidersklasse. Werknemers worden gechanteerd onder het mom van de crisis. Bij Opel zegt de directie dat als je niet inlevert op arbeidsvoorwaarden en loon de tent moet worden gesloten. De vakbonden geven hier helaas aan toe. In de metaalsector heeft 80 procent van de bedrijven besloten om niet de ontslagvergoeding te betalen die de metaalbonden begin dit jaar wonnen.’

Ook is een debat gaande over hoe om te gaan met situaties zoals bij Opel. De leiding is voor arbeidersparticipatie in de eigendom van de bedrijven, het idee van coöperaties. Bij Opel zouden arbeiders dan 30 procent van de aandelen moeten krijgen. Maar dat zou kunnen leiden tot wat in de VS is gebeurd: het weggeven van pensioenvoorzieningen in ruil voor aandelen bij Chrysler.

Mosler: ‘We zouden iets dergelijks moeten weigeren. Weliswaar steunde ook Marx de overgang naar een situatie waar arbeiders hun eigen fabrieken beheren. Maar het was nooit het wapen om socialisme te bereiken omdat iedere coöperatie de wetten van de markt moet volgen. Het coöperatisme gaat het idee uit de weg van de noodzaak om staatsmacht of politieke macht te krijgen. Wij zouden juist moeten beargumenteren dat de huidige staat de bedrijven onder controle moet krijgen en tegelijkertijd dat dit niet socialisme is maar dat de strijd vanuit dit punt verder gaat. Dit is vooruitgang omdat dan de productie tenminste kan doorgaan en mensen niet worden ontslagen. Dat is beter dan het sluiten van de fabriek.

‘Hetzelfde geldt voor de banken. We moeten de banken nationaliseren en wel allemaal – dus niet alleen de failliete. Nationalisering onder druk van klassenstrijd kan onderdeel zijn van een overgangsprogramma naar werkelijk socialisme. We moeten daarom vechten voor een eisenpakket waarin een kortere werkweek centraal staat, waar iedereen werk heeft met loonbehoud en een onbeperkte WW-uitkering wordt gegarandeerd. In Frankfurt hebben we zulke debatten gewonnen tegen het argument dat we te radicaal zouden zijn en dat dit stemmen kost. Maar het is precies andersom: juist door de crisis kunnen deze ideeën meer de ruimte krijgen.’

Lees ook de interviews met Jean-Yves Lesage (Nouveau Parti Anticapitaliste) en Sotiris Kontogiannis (Socialistische Arbeiderspartij) in de special ‘Een nieuw antikapitalistisch links in Europa’ in het juni/julinummer van de Socialist.

Onderwijsstaking in Duitsland

‛Welkom in de democratische sector’. Daarmee worden de studenten en docenten op de Friedrich Schiller universiteit in Jena ontvangen. De ingang van de collegezaal is door stoelen geblokeerd. Tegelijkertijd bezetten studenten in Mainz het huis van afgevaardigden van de deelstaatsregering van Rheinland-Pfalz.

Door Mona Dohle

Sinds maandag vindt in Duitsland een landelijke staking van studenten en scholieren plaats tegen het Duitse onderwijssysteem en het Bolognaproces. Tot nu toe zijn rond 230.000 studenten en scholieren in meer dan 70 steden de straat op gegaan.

De studenten bekritiseren dat de beloftes die tijdens de invoering van het bachelor-master stelsel gemaakt werden niet gerealiseerd zijn. Duitsland werd al lang bekritiseerd vanwege de sociale ongelijkheid binnen het onderwijssyteem. Volgens de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling is er geen ander industrieel land waar de sociale afkomst dermate de toekomstperspectieven bepaald.

Voor veel Duitsers leek vanzelfsprekend: zijn je ouders arts dan maak jij grote kans op een academische loopbaan. Scholieren aan de Hauptschule, het laagste onderwijsniveau antwoorden als ze naar hun beroepspersepectieven gevraagd worden ‘ik word Hartz 4’. Voor veel jongeren is deze door de regering-Schröder ingestelde uitkeringsregeling per maand het enige toekomstperspectief.

Ook voor studenten is de toekomst vaak zorgwekkend. Door de hoge werkloosheid is een studie al lang geen garantie meer voor een baan. Daarbij komt dat een studie alles behalve makkelijk te verkrijgen is. In Duitsland heerst een grote schaarste aan studieplekken. Studenten moeten voor een studieplek soliciteren en lopen vaak tegen wachttijden van meerdere jaren aan. Darnaast is in veel deelstaten inmiddels een collegegeld ingevoerd. Er bestaat geen universele studiebeurs zoals in Nederland. Het BAFÖG, de Duitse studiebeurs, is aan strenge voorwaarden verbonden en is vaak een lening.

Voor jongeren uit lagere inkomensklassen is een studie daarom vaak te duur. Zelfs als zij de middelbare school met goede cijfers hebben afgerond besluiten zij een praktijkopleiding te doen. Daardoor concurreren ze met de jongeren van de Hauptschule, die vervolgens op de arbeidsmarkt nauwelijks kansen hebben. De frustratie wordt duidelijk in leuzen zoals ‘rijke ouders voor iedereen’

Volgens veel studenten heeft de invoering van het bachelor-master stelsel de problemen in het Duitse onderwijs nog versterkt. Zij stellen dat door het Bologna Proces de kansen op de arbeidsmarkt nog verlechterd zijn. De schoolse bacheloropleiding is er namelijk vooral op gericht zo snel mogelijk af te studeren. Studenten hebben dan nog maar weinig praktijkervaring. Het bachelorstelsel heeft ondertussen een enorme druk om te presteren gecreëerd.

De landelijke politiek is over de protesten verdeeld. Terwijl vooral politici uit de Linkspartei en de linker vleugel van de SPD hun solidariteit tonen, veroodeelt de Duitse minister van onderwijs, Annette Schavan van de CDU, het protest als ‘ouderwets’. Volgens haar is de invoering van het Bologna Proces een stap naar de toekomst die niet meer terug te draaien is.

Enkele maanden voor de landelijke verkezingen zijn de protesten echter ook een belangrijk signaal voor de toekomst. Terwijl de algemene politieke stemming vooral passiviteit en ontevredenheid met de gevestigde politiek uitstraalt, dragen de studenten en scholieren een behoefte aan een nieuw links geluid uit op straat.

Stakingen Europese luchtvaart

Op 18 augustus voerde een groep van 110 Transavia-piloten actie voor het gebouw van Transavia om hun ongenoegen te uiten over de vastgelopen cao-onderhandelingen. Die waren al in januari begonnen. Ze willen verbetering van de arbeidsomstandigheden en behoud van werkgelegenheid. De ontwikkelingen bij Transavia vallen samen met strijd in de rest van de Europese luchtvaart.

Door Brian Droop

De piloten klagen over de werkdruk. Op lange vluchten willen ze nachtrust in de stad waar zij landen, en een loonsverhoging. Bovendien hebben ze steeds minder vertrouwen in het management van Transavia. 'We krijgen steeds vaker het gevoel dat Transavia weinig moeite doet om de geest van de vorige cao-afspraken na te leven', stelt de pilotenvakbond VNV. 'Transavia is geen betrouwbare werkgever meer.' De omzet van Transavia steeg afgelopen jaar met 77 miljoen euro en het maakte daarbij 11,1 miljoen euro winst.

De VNV telt 4450 leden, 90 procent van alle actieve vliegers in Nederland. 452 van alle 504 Transavia-piloten zijn lid van de bond. Een rechter verbood hun voorgenomen staking van 26 augustus. De VNV respecteert dat besluit, hoewel de piloten Transavia veel tegemoet zijn gekomen: 'Van de laatste meter die we moesten overbruggen, hebben wij 80 centimeter gegeven.' Mogelijk gaan de vliegeniers later alsnog staken.

Op 20 augustus stortte in Spanje een toestel neer van vliegmaatschappij Spanair. Ook bij die maatschappij maakten piloten zich op voor acties, tegen de hoge werkdruk en de organisatorische chaos bij het bedrijf. De 'constante druk en dreiging van de directie' zorgen ervoor dat 'onderhoudsmedewerkers de normen overschrijden', verklaarde de vakbond Sepla nog drie uur voor de crash. Onderzoek naar de oorzaak van de ramp, waarbij 153 mensen om het leven kwamen, is nog in volle gang.

Staker Lufthansa op vliegveld Hamburg

Eind juli hebben 52 duizend werknemers van Lufthansa vijf dagen gestaakt voor hoger loon. Zowel grond- als cabinepersoneel was bij de acties betrokken. Het was de eerste grote algemene staking bij Lufthansa in dertien jaar. Ze eisten een directe loonsverhoging van 9,8 procent, maar de directie wilde niet verder gaan dan maximaal 6,7 procent in twee stappen. Lufthansa had in de eerste zes maanden van dit jaar een operationele winst geboekt van 705 miljoen euro, 219 miljoen meer dan vorig jaar.

Uit een referendum onder de vakbondsleden bleek dat meer dan 90 procent de stakingsplannen steunde. De staking begon in Frankfurt en Hamburg. Een dag later breidde de staking zich uit naar de drie grote luchthavens Berlijn, Neurenberg en Stuttgart. Uiteindelijk sloot de directie een akkoord om de lonen stapsgewijs met 7,4procent te verhogen en eenmalige bonussen uit te keren. Kort daarop legden ook de piloten van de dochterondernemingen Eurowings en CityLine gedurende 36 uur het werk neer. De piloten wilden hetzelfde salaris als hun collega' s bij Lufthansa. Die verdienen gemiddeld 25 procent meer. Gelijktijdig begonnen de vliegeniers opnieuw aan een staking: voor een eigen ondernemingsraad, waar de directie altijd tegen is geweest.

Op zondag 10 augustus legde het personeel van Aviapartner, een bagageafhandelbedrijf op het Brusselse vliegveld Zaventem, het werk neer uit protest tegen te hoge werkdruk. In plaats van de gebruikelijke vijf zouden er nog maar drie mensen aan de bagageband staan. De maandag daarop volgden ook de werknemers van Flightcare, het andere afhandelbedrijf, wat er toe leidde dat het vliegverkeer volkomen stil kwam te liggen. Dinsdagnacht volgde een akkoord. Er komt meer personeel en deeltijdcontracten worden voltijdbanen.

Ook onder Britse afhandelaars dreigen er stakingen, op de drie vliegvelden Gatwick, Stansted en Manchester. Ze zijn ontevreden over de schamele 3 procent loonsverhoging en het ziekteverlof. Het veiligheidspersoneel dat de koffers scant was eind augustus alvast begonnen met staken.

Europese anti-oorlogsactivisten plannen protest

Afgelopen weekend kwamen ruim 400 anti-oorlogsactivisten bijeen op een Afghanistan conferentie in Hannover. De centrale vraag was hoe de druk op het terugtrekken van de troepen verder opgevoerd kan worden.

Door Maina van der Zwan

De stemming was strijdbaar. Dit was geen praatgroepje, maar een samenkomst van activisten uit heel Europa die toegewijd zijn aan het heropbouwen van de diverse anti-oorlogsbewegingen. De ruggengraat van de conferentie werd gevormd door de nieuwe linkse partij in Duitsland, die Linke. Daarnaast waren er vertegenwoordigers van de vakbeweging, mensenrechtenorganisaties, studentengroepen, ngo’s, religieuze vredesorganisaties en afgevaardigden uit twaalf verschillende landen.

Voor de Duitse anti-oorlogsbeweging was dit een heel belangrijk moment. Duitse troepen zijn voor het eerst sinds de Tweede Wereldoorlog uitgezonden en er zijn plannen om de steun aan de Navo operatie uit te breiden. In september beslist het parlement over het uitzenden van speciale commando’s die overal ingezet kunnen worden. Dit terwijl een meerderheid van de bevolking voor terugtrekking is. Daarom is de Duitse beweging nu al aan het mobiliseren voor een massaprotest op 20 september.

Spreker na spreker benadrukte het groeiende anti-oorlogssentiment. Hoe langer de bezetting voortduurt hoe dieper het land zal wegzakken in een geweldspiraal. De wanhopige situatie in Irak is een waarschuwing van formaat. Onlangs zei Navo-baas Jaap de Hoop-Scheffer nog dat ‘Afghanistan Europa’s Irak is’. Dat moet genoeg zeggen over de verantwoordelijkheid die de Europese anti-oorlogsbeweging heeft in het afdwingen van een aftocht. Joseph Gerson, een vooraanstaande woordvoerder van de Amerikaanse vredesbeweging, benadrukte dat zolang een brede coalitie meedoet aan de oorlog tegen Afghanistan, Bush er in eigen land mee weg kan komen dat dit een ‘goede oorlog’ is.

De cruciale vraag blijft hoe een groeiend anti-oorlogssentiment omgezet kan worden in politieke druk. In Duitsland neemt Die Linke het voortouw in het opbouwen en verbreden van protest tegen de oorlog. Norman Paech, parlementslid voor die Linke, riep op om de komende maanden alles uit de kast te halen voor de demonstratie op 20 september.

Ook voor de internationale deelnemers stond een belangrijke mobilisatie op de agenda. In mei 2009 viert de Navo haar zestigjarige bestaan. Gezien de crisis waar ze zich in bevinden zal de situatie in Afghanistan het centrale onderwerp zijn, dit naast verdere uitbreiding en voorstellen om het gebruik van nucleaire wapens vast te leggen in haar ‘veiligheidsstrategie’. Genoeg redenen voor de conferentie in Hannover om plannen te maken voor een massademonstratie en een ‘tegentop’. De voorbereidingen zien er goed uit. Activisten uit Frankrijk anticiperen een grote mobilisatie omdat president Sarkozy onlangs heeft aangekondigd weer een centrale rol in de Navo(-operaties) te willen spelen. In Polen en Tsjechië is het verzet tegen Amerikaanse bases aan het groeien.

De protesten rond de Navo-top in mei zullen een belangrijke krachtmeting worden tussen de pulieke opinie en Westerse krijgsheren. Zestig jaar Navo is zestig jaar van oorlog, massavernietigingswapens en vernietiging te veel. Hoog tijd voor een vervroegd pensioen.

Ondertussen in Duitsland

De toenemende economische ongelijkheid en corruptie hebben tot grote overwinningen voor links geleid. Christine Buchholz schrijft over de successen van Die Linke, en de uitdagingen die nog in het verschiet liggen.

Links Duitsland vierde de afgelopen maand feest na een belangrijke doorbraak in twee regionale verkiezingen. In Neder-Saksen en Hessen werden vertegenwoordigers van Die Linke verkozen met respectievelijk 7,1 en 5,1 procent. De resultaten in voormalig West-Duitsland waren grote verkiezingsoverwinningen voor de nieuwe linkse partij, Die Linke. Deze eerste doorbraak werd gevolgd door het winnen van 6,4 procent van de stemmen in Hamburg.

De verkiezingsuitslag laat een verschuiving naar links van de hele bevolking zien – een proces dat al een tijd aan de gang is. De Duitse media werden de laatste tijd gedomineerd door verslagen over de snelle toename van sociale ongelijkheid. In december schreef het tijdschrift Der Spiegel dat de inkomens van de armsten met 13 procent zijn gedaald sinds 1992, terwijl de topverdieners hun inkomsten in dezelfde periode hebben verdriedubbeld. ‘Het is een beangstigende ontwikkeling’, concludeerde het tijdschrift.

De verschuiving naar links is recent nog groter geworden door een groot belastingschandaal waarbij meer dan duizend topmanagers, topambtenaren en beroemdheden betrokken bleken te zijn bij het overmaken van enorme bedragen naar een niet bestaande liefdadigheidsinstelling in Liechtenstein. Klaus Zumwinckel, topmanager bij de logistieke multinational Deutsche Post, heeft ten gevolge van het onderzoek ontslag moeten nemen.

Kanselier Angela Merkel wil privé gesprekken gaan voeren met de topmannen om hen te herinneren aan hun ‘sociale verantwoordelijkheid’, en de minister van Economische Zaken, Michael Glos, heeft zijn zorgen geuit over de inhaligheid van de elite die van Duitsland ‘een kandidaat voor overname door links’ maakt.

Natuurlijk zijn de leden en aanhangers van links opgetogen door de voortuitgang die Die Linke heeft geboekt in minder dan een jaar na oprichting. Partijleider Gregor Gysi zei; ‘Het linkse geluid heeft effect. We hebben het land naar links opgeschoven’. Dat is wel een overweging waard. De termen van het politieke debat zijn zeker veranderd. Zelfs de conservatieven hebben het nu over sociale gelijkheid. Dat volgde op een electorale nederlaag van de conservatieve hardliner Roland Koch, die de verkiezingen probeerde te winnen met een campagne tegen ‘criminele jonge migranten’, en daarmee volledig faalde.

De andere winnaar van de verkiezing in Hessen, naast Die Linke, was Andrea Ypsilanti, iemand uit de linkervleugel van de sociaal-democratische partij, de SPD. Ypsilanti bekritiseerde het neoliberale ‘Agenda 2010’ hervormingsprogamma dat door de voormalige SPD Kanselier Schröder is begonnen. Door haar ruk naar links wist ze voor het eerst sinds jaren weer stemmen voor de SPD te winnen. Op nationaal niveau wringt de SPD zich ondertussen in allerlei bochten om de ‘Agenda 2010’ breuk met de vakbonden te herstellen door de eis voor een minimumloon te steunen.

Maar linkse retoriek is niet hetzelfde als linkse politiek. Uiteindelijk is er niets veranderd in de koers van de Duitse politiek. De regering – een ‘grote coalitie’ tussen de SPD en de conservatieven – heeft net besloten, onder druk van de VS, om de Duitse betrokkenheid in Afghanistan op te schroeven, ondanks dat een meerderheid van de bevolking het dit jaar nog terugtrekken van de troepen steunt.

Tegelijkertijd roepen de bazen op voor een nieuwe aanval op de verzorgingsstaat in anticipatie op slechtere tijden voor de wereldeconomie. De Duitse economische groei is volledig afhankelijk van exporten in de groeiende wereldeconomie – een recessie in de VS of zelfs slechts een kleine terugslag in groei zou de Duitse economie al disproportioneel treffen.

De financiële crisis heeft zelfs nu al een direct effect. Drie staatsbanken – Sachsen LB, Bayern LB en West LB – en een private bank, IKB, zijn al uit de problemen geholpen met geld van de belastingbetaler. De regering zal proberen de financiële gaten in publieke gelden op te vullen door te bezuinigen op sociale voorzieningen en met aanvallen op de publieke sector.

Links heeft nu de taak voor zich de electorale overwinning om te zetten in echte overwinningen op het neoliberalisme. Die Linke moet focussen op campagnes voor minimumloon en voor terugtrekking van de Duitse troepen uit Afghanistan, en moet tegelijkertijd bijvoorbeeld de arbeiders in de publieke sector steunen in hun strijd voor betere lonen na jaren van ‘loon beteugeling’. Links heeft de eerste stap genomen door de linkse stemming te kanaliseren en de termen van het debat te veranderen – de volgende stap is proberen de krachtsverhoudingen van de klassen in het land te veranderen.

Dit artikel is een vertaling uit de Socialist Review van deze maart.

Links alternatief breekt door in Duitsland

Afgelopen weekend waren er verkiezingen in de Duitse deelstaten Hessen en Nedersaksen. Het CDU van Merkel verloor stevig en de nieuwe linkse partij Die Linke brak definitief door in West-Duitsland.

De gang naar de stembus in de twee deelstaten werd gezien als belangrijke test voor de landelijke verkiezingen van volgend jaar, zowel voor de ‘Grote Coalitie’ van SPD en CDU, als voor het linkse electorale alternatief Die Linke. Er stond dus veel op het spel. ‘De zenuwen liggen bloot', verklaarde Christian Wulff, de christen-democratische minister-president van Nedersaksen, in de aanloop naar de verkiezingen. ‘Gaan ze echt scoren, of blijft hun parlementaire aanwezigheid beperkt tot Bremen, Berlijn en de Oost-Duitse deelstaten? Wordt, met andere woorden, die Linke ook een partij van het Westen? Die vraag houdt me al weken bezig’, aldus Wulff.

De zorgen van de gevestigde politieke partijen zijn begrijpelijk. De stormachtige opkomst van Die Linke, opgericht in juni 2007, heeft voor een ware aardverschuiving in de Duitse politiek gezorgd. Nu al is zij de op twee na grootste partij van Duitsland en scoort zij 10 tot 14 procent in de landelijke peilingen. De sociaal-democratische SPD, traditioneel de stem van de vakbeweging, wordt voor het eerst sinds de Tweede Wereldoorlog bedreigd vanaf haar linkervleugel. De kracht van Die Linke is dat zij een anti-neoliberaal en anti-oorlogssentiment vertolkt. Kernpunten van haar beleid zijn het afschaffen van de hoge pensioensleeftijd van 67, een einde aan de harde werkloosheidwetgeving (genaamd Hartz IV) en het terugtrekken van de troepen uit Afghanistan. Deze standpunten worden door driekwart van de Duitse bevolking ondersteund, maar door geen enkele gevestigde partij uitgedragen. ‘Het lijkt wel alsof de Duitse overheid tegen haar eigen bevolking regeert!’, aldus een activist van Die Linke.

Een half jaar lang hielden haar tegenstanders vol dat Die Linke een nostalgisch overblijfsel van de DDR was en niet de kracht had om ook in het Westen voet aan de grond te krijgen. Met een doorbraak in zowel het regionale parlement van Hessen als van Nedersaksen heeft Die Linke bewezen dat ze door het hele land een serieus electoraal alternatief voor de sociaal-liberale SPD kan bieden. ‘Met deze uitslag hebben we het sociale klimaat in de Republiek definitief veranderd’, aldus partijvoorzitter Oskar Lafontaine.